Siyasi
Partiyalar haqqında qanunun 1-ci maddəsinə görə Siyasi partiya Azərbaycan
Respublikasının vətəndaşları tərəfindən ölkənin siyasi həyatında, vətəndaşların
siyasi iradəsinin formalaşdırılmasında və ifadə olunmasında iştirak etmək
niyyəti ilə bu Qanuna uyğun olaraq yaradılmış qeyri-kommersiya hüquqi
şəxsidir.
Siyasi partiyanın qeydə alınması üçün onun ən azı 1000
(min) nəfər Azərbaycan Respublikası vətəndaşı olan üzvü olmalıdır.[1] Məqsədi və ya fəaliyyəti
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya quruluşunu və dünyəvi xarakterini
zorakılıqla dəyişdirməyə, ərazi bütövlüyünü pozmağa, müharibəni, zorakılığı və
qəddarlığı təbliğ etməyə, irqi, milli və dini ədavəti qızışdırmağa yönəlmiş
siyasi partiyaların yaradılmasına və fəaliyyətinə yol verilmir.[2] Habelə, Azərbaycan Respublikasının ərazisində xarici dövlətlərin
siyasi partiyalarının, habelə onların bölmələrinin və təşkilatlarının
yaradılması və fəaliyyəti də qadağandır.[3]
Hüquqi şəxslərin,
habelə siyasi partiyaların yaradılması iki mərhələni özündə əks etdirir:
1) hüquqi şəxsin-siyasi partiyanın təsis edilməsi;[4]
2) hüquqi şəxsin-siyasi partiyanın dövlət qeydiyyatı.[5]
Siyasi
partiyanın təsis edilməsi onun dövlət qeydiyyatı anına qədər olan fəaliyyəti
əks etdirir. Belə ki, bu mərhələdə təsisçi və yaxud təsisçilər hüquqi şəxsin
yaradılmasına yönələn müstəqil iradələrini ifadə etmək məqsədilə müəyyən
qərarlar qəbul edir və sonra bu qərarlarını müvafiq dövlət orqanlarına
bildirirlər.
1. Siyasi partiyanın təsis edilməsi. Siyasi partiyanın təsis edilməsi üçün əvvəla təsis qurultayı
keçirilməlidir.[6] Bu cür təsis qurultayının hazırlanması, çağırılması və keçirilməsi
siyasi partiyanın təşəbbüsçülərinin yaratdığı təşkilat komitəsi tərəfindən
həyata keçirilir.[7] Siyasi partiyanın təsis qurultayının keçiriləcəyi yer və tarix
barədə məlumat təşkilat komitəsi tərəfindən kütləvi informasiya vasitələrində
dərc etdirilməlidir.[8] Nəhayət təsis qurultayının keçirilməsi ilə təşkilat
komitəsinin fəaliyyətinə xitam verilir.[9] Bu andan etibarən, Təşkilat komitəsinin
sərəncamında olan əmlak və pul vəsaiti yeni yaradılacaq olan siyasi partiyanın
sərəncamına keçir.[10] Keçirilən
təsis qurultayında siyasi partiyanın nizamnaməsinin (a) və proqramının
qəbul olunması (b), rəhbər və nəzarət-təftiş orqanlarının formalaşdırılması
(c) baş tutur.[11]
a) Siyasi Partiyanın nizamnaməsinin qəbul olunması. Təsis qurultayında hazırlanan siyasi partiyanın nizamnaməsində
aşağıdakılar öz əksini tapmalıdır:[12]
●siyasi
partiyanın adı, adının qısaldılmış forması, məqsədləri və vəzifələri;
Siyasi partiyanın adı, adının qısaldılmış forması və rəmzləri
Azərbaycan Respublikasında dövlət qeydiyyatına alınmış digər
partiyaların adından və rəmzlərindən fərqlənməlidir.[13]
●siyasi
partiyanın strukturu;
●siyasi
partiyanın üzvlüyünə qəbul olunmağın və ondan çıxmağın şərtləri və qaydası;
●siyasi
partiyanın üzvlərinin hüquqları və vəzifələri;
●siyasi
partiyanın üzvləri barəsində Azərbaycan Respublikasının qanunlarına zidd
olmayan intizam tədbirləri və bunların tətbiqinin əsasları;
●ərazi
təşkilatları ilə qarşılıqlı münasibətləri;
●siyasi partiyanın
rəhbər orqanlarının təşkili qaydası və səlahiyyətləri, onların səlahiyyət
müddətləri;
●qərarların,
o cümlədən siyasi partiyanın ləğvi barədə qərarın qəbul olunması, həyata
keçirilməsi qaydası və nəzarət formaları;
●partiya
üzvlərinin və onların nümayəndələrinin yığıncağının çağırılması şərtləri,
formaları və müddətləri;
●Azərbaycan Respublikası Milli
Məclisinin, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin və yerli özünüidarəetmə
orqanlarının seçkiləri zamanı siyasi partiyadan nümayəndələrin irəli sürülməsi
qaydası;
●siyasi partiyanın orqanlarında
iradənin ifadə olunması qaydası;
●siyasi
partiyanın üzvlərinin siyasi partiyanın rəhbər orqanlarının qərarlarından
şikayət etmək qaydası;
●siyasi
partiyanın vəsaitinin və başqa əmlakının əmələ gəlməsi mənbələri;
●siyasi
partiyanın nizamnaməsinə dəyişikliklər və əlavələr edilməsi qaydası;
●siyasi
partiyanın fəaliyyətinə xitam verilməsi qaydası və onun əmlakının taleyi.
b) Siyasi
partiyanın proqramının qəbulu. Siyasi partiya məqsəd və
vəzifələrini, fəaliyyət prinsiplərini və metodlarını əks etdirən proqrama malik
olmalıdır.[14] Siyasi partiya dövlət
qeydiyyatına alınan zaman bu proqramını müvafiq icra hakimiyyəti orqanına –
Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinə təqdim etməlidir.[15]
c) Rəhbər
və nəzarət-təftiş orqanlarının formalaşdırılması. Siyasi
partiyanın ali rəhbər orqanı siyasi partiyanın beş ildə bir dəfədən az
olmayaraq keçirilən qurultayıdır.[16] Siyasi partiyanın qurultayı
siyasi partiyanın kollegial orqanlarını formalaşdırır.[17] Siyasi partiyanın digər rəhbər
orqanları, rəhbər orqanlarının təşkili qaydaları və səlahiyyətləri yuxarıda
göstərilən qaydada siyasi partiyanın nizamnaməsi ilə müəyyən edilir.[18]
2. Siyasi
partiyanın dövlət qeydiyyatı. Siyasi partiyanın təsis olunduğu
gündən bir ay müddətində “Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı və dövlət reyestri
haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa uyğun olaraq, partiya üzvlərinin
sayını təsdiqləyən sənəd əlavə edilməklə, siyasi partiyanın dövlət qeydiyyatına
alınması üçün müraciət olunmalıdır.[19] Bunun üçün Azərbaycan
Respublikasının müvafiq icra hakimiyyəti orqanına – Ədliyyə Nazirliyinə ərizə
ilə müraciət edilməlidir.[20] Ərizə təsisçi (bir neçə təsisçi
olduqda isə bütün təsisçilər) və ya onun (onların) müvafiq qaydada vəkil etdiyi
şəxs tərəfindən imzalanır və notariat qaydasında təsdiqlənir.[21] Ərizədə aşağıdakılar
göstərilir:
● təsisçi
(təsisçilər) fiziki şəxs olduqda - onun (onların) adı, soyadı, atasının adı,
yaşadığı yer, şəxsiyyətini təsdiq edən sənədin nömrəsi və verilmə tarixi;
●təsisçi
(təsisçilər) hüquqi şəxs olduqda - onun (onların) adı, olduğu yer və qeydiyyat
nömrəsi;
● ərizə
səlahiyyətli şəxs tərəfindən imzalandıqda - habelə onun adı, soyadı, atasının
adı, yaşadığı yer, şəxsiyyətini təsdiq edən sənədin nömrəsi və verilmə tarixi
və vəkalətnamə haqqında məlumatlar;
●Azərbaycan
Respublikası Nazirlər Kabinetinin 13.04.2005-ci il tarixli 70 nömrəli
qərarı ilə təsdiq edilən ərizə formasında müəyyən edilən digər məlumatlar.
Ərizəyə
aşağıdakı sənədlər əlavə edilir:
● təsis sənədləri – hüquqi şəxs
statusu almaq istəyən siyasi partiyanın təsisçisi (təsisçiləri) və ya onun
(onların) səlahiyyətli nümayəndəsi tərəfindən təsdiq edilmiş
nizamnaməsi[22] – 2 nüsxədə; habelə həmin siyasi
partiyanın təsis edilməsi, nizamnaməsinin təsdiq edilməsi və idarəetmə
orqanlarının formalaşdırılması barədə qərarlar, Siyasi partiyanın təsis
qərarında həmçinin proqramın qəbul olunması göstərilməlidir (təsis
sənədləri Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş,
habelə təsisçilər tərəfindən zəruri hesab edilən digər məsələləri əks etdirməli
və bütün təsisçilər (və ya onların səlahiyyətli nümayəndələri) tərəfindən
imzalanmalıdır);
●dövlət rüsumunun ödənilməsi
haqqında sənəd (dövlət rüsumu dövlət büdcəsinə nağd şəkildə ödənildiyi
halda bank qəbzinin əsli, ödəyicinin hesabından
köçürüldükdə isə ödənişin icrasını təsdiqləyən bank sənədi);
●təsisçi hüquqi şəxs olduqda -
onun dövlət qeydiyyatı haqqında şəhadətnaməsinin (dövlət reyestrindən
çıxarışın) və nizamnaməsinin notariat qaydasında təsdiq olunmuş surəti;
●təsisçi fiziki şəxs olduqda -
onun şəxsiyyətini təsdiq edən sənədin surəti;
●hüquqi şəxs statusu almaq istəyən
siyasi partiyanın hüquqi ünvanı – siyasi partiyada rəhbər orqanlarının
qərargahının yerləşdiyi yerə dair məlumatı təsdiq edən sənəd – təsisçilərin
qərarı;
●qanuni təmsilçi seçilmiş şəxsin
şəxsiyyətini təsdiq edən sənədin surəti;
● “Siyasi partiyalar
haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa uyğun
olaraq partiya üzvlərinin sayını təsdiqləyən sənəd;
●siyasi
partiyanın təsis qurultayının keçiriləcəyi yer və tarix barədə
kütləvi informasiya vasitələrində dərc edilmiş məlumat;
●siyasi
partiyanın proqramı;
● partiyanı
təmsil edən şəxsin səlahiyyətini təsdiq edən sənəd (olduğu halda);
●ərizə surəti ilə birlikdə təqdim
edilir. Ərizənin əsli Azərbaycan Respublikasının müvafiq icra hakimiyyəti
orqanında saxlanılır, surəti isə Azərbaycan Respublikasının müvafiq icra
hakimiyyəti orqanı tərəfindən ərizənin əslinin qəbul edilməsi vaxtını göstərən
qeydlə müraciət etmiş şəxsə qaytarılır. Ərizənin qəbul edilməsi hər hansı digər
formada da təsdiq oluna bilər.
Dövlət
qeydiyyatına alınması üçün ərizə və ona əlavə edilməli olan sənədlər Azərbaycan
Respublikasının müvafiq icra hakimiyyəti orqanı – Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən
baxılması üçün qəbul edilir və 30 gün müddətində onların Azərbaycan
Respublikasının Konstitusiyasına, “Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı və dövlət
reyestri haqqında” qanuna və Azərbaycan Respublikasının digər
qanunvericilik aktlarına uyğunluğu yoxlanılır. Müstəsna hallarda yoxlama zamanı
əlavə araşdırma aparılması zərurəti yarandıqda, bu müddət daha 30 günə qədər
artırıla bilər.[23] Təqdim edilmiş sənədlərdə dövlət
qeydiyyatına alınması üçün imtinaya səbəb olmayan çatışmazlıqlar aşkar
edildikdə, Azərbaycan Respublikasının müvafiq icra hakimiyyəti orqanı həmin
sənədləri müraciət etmiş şəxsə qaytarmaqla, bu çatışmazlıqların aradan
qaldırılması üçün əlavə olaraq 20 gün müddət təyin edir. İmtinaya səbəb olmayan
bütün çatışmazlıqlar eyni vaxtda aşkar edilməli və aradan qaldırılması üçün
müraciət edənə təqdim edilməlidir.[24] Təqdim edilmiş sənədlər
yoxlanıldıqdan və ya həmin sənədlərdə aşkar edilmiş çatışmazlıqlar aradan
qaldırıldıqdan sonra 10 gündən gec olmayaraq müraciət edənə Azərbaycan
Respublikasının müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən dövlət qeydiyyatı
haqqında şəhadətnamə və ya dövlət qeydiyyatına alınmasından imtina
(qanunvericiliyin həmin imtinaya səbəb olmuş müddəaları göstərilməklə və izah
edilməklə) barədə yazılı məlumat verilir.[25] Bu maddədə müəyyən edilmiş
müddətdə dövlət qeydiyyatına alınmasından imtina barədə cavab verilmədikdə,
həmin qurum dövlət qeydiyyatına alınmış hesab olunur. Bu halda Azərbaycan
Respublikasının müvafiq icra hakimiyyəti orqanı 10 gündən gec olmayaraq
müraciət edənə dövlət qeydiyyatı haqqında şəhadətnamə verməlidir.[26]
[1] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 3;
[2] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 4;
[3] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 4;
[4] Mülki Məcəllə, Maddə 45;
[5] Mülki Məcəllə, Maddə 48;
[6] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 5-1.1;
[7] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 5-1.2;
[8] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 5-1.3
[9] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 5-1.4;
[10] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 5-1.5;
[11] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 5-1.1;
[12] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 6;
[13] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 7;
[14] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 6-1.1;
[15] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 6-1.2;
[16] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 10.1;
[17] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 10.2;
[18] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 10.3;
[19] Siyasi partiyalar haqqında qanun,
Maddə 5-1.6;
[20] Hüquqi şəxslərin dövlət
qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında qanun, Maddə 5.1;
[21] Hüquqi şəxslərin dövlət
qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında qanun, Maddə 5.2;
[22] Qeyri-kommersiya qurumlarının
dövlət qeydiyyatının aparılması Qaydalarının 2.11-ci maddəsinin tələblərinə
görə, qeyri-kommersiya qurumlarının nizamnaməsinin (əsasnaməsinin) titul
vərəqində onların qeydiyyat nömrəsi, qeydiyyat tarixi və dövlət qeydiyyatı
orqanının adının qeyd olunması üçün müvafiq hissə olmalıdır;
[23] Hüquqi şəxslərin dövlət
qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında qanun, Maddə 8.2;
[24] Hüquqi şəxslərin dövlət
qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında qanun, Maddə 8.3;
[25] Hüquqi şəxslərin dövlət
qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında qanun, Maddə 8.4;
[26] Hüquqi şəxslərin dövlət
qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında qanun, Maddə 8.5.
